Κατηγορίες
Blog Blog Posts

Brain drain, κατάρα ή ευλογία τελικά;

Το brain drain απασχολεί ήδη έντονα την ελληνική κοινωνία και έχει άμεσες επιπτώσεις στις ελληνικές επιχειρήσεις. Ίσως όχι όλες αναμενόμενες.

Χρόνια Πολλά, Καλή Χρονιά σε όλους !

Το θέμα μου σήμερα είναι το brain drain, η μετανάστευση δηλαδή ανθρώπων υψηλής εκπαίδευσης ή και εξειδίκευσης στο εξωτερικό ή εσωτερικά μέσα σε μια χώρα. Στην αγγλική αργκό επικράτησε ο όρος «διαρροή» (drain) ανθρώπινου δυναμικού και στην χώρα μας ήρθε στην επιφάνεια τα χρόνια της κρίσης. Ο λόγος της «διαρροής» ποικίλει. Μπορεί να είναι η αστάθεια στο πολιτικό περιβάλλον μιας χώρας, ή μια επαγγελματική ευκαιρία ακόμη και μέσα στον ίδιο οργανισμό. Ο βασικότερος όμως είναι η επιθυμία για ένα καλύτερο βιοτικό επίπεδο. 

Ο όρος brain drain χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου (Stanford) όταν πολλοί επιστήμονες, κυρίως Εβραϊκής καταγωγής, μετανάστευσαν μαζικά προς τις Ηνωμένες Πολιτείες. Η χρήση του όμως σήμερα δεν περιορίζεται στους επιστήμονες. Επεκτείνεται και στους ανθρώπους υψηλής εξειδίκευσης, παραδείγματος χάριν τεχνικού προσωπικού.

Μέσα από αυτή τη σύντομη περιγραφή μπορούμε να καταλάβουμε ότι το brain drain δεν είναι μια καινούργια υπόθεση. Από την αρχαιότητα ακόμα υπήρχε εκούσια μετανάστευση τεχνητών, καλλιτεχνών ή φιλοσόφων για να αναπτύξουν τις γνώσεις τους και να εμβαθύνουν σε αυτές. Είναι όμως γενικότερα αποδεκτό από επιστημονικές μελέτες ότι η παγκοσμιοποίηση έχει αυξήσει εκθετικά το φαινόμενο.

Ποιες είναι οι επιπτώσεις ενός brain drain;

Καταρχάς, το brain drain αναφέρεται de facto στη χώρα αποστολέα ή χώρα από την οποία «διαρρέει» το εξειδικευμένο εργατικό δυναμικό. Στη χώρα υποδοχής υπάρχει το αντίστροφο φαινόμενο του brain gain (Ευρωπαϊκή Επιτροπή).

Αν θα προσπαθούσαμε να ομαδοποιήσουμε τις επιπτώσεις ενός τέτοιου φαινομένου τότε σύμφωνα με μελέτη του ΟΟΣΑ έχουμε 2 clusters. Αρχικά τις οικονομικές επιπτώσεις, δηλαδή τη μη ύπαρξη φορολογητέου εισοδήματος για όσους μεταναστεύουν, τη μη ύπαρξη καταναλωτικής δαπάνης κλπ. Και το δεύτερο cluster είναι οι κοινωνικές επιπτώσεις, η μη διαθεσιμότητα κρίσιμων ειδικοτήτων στην υγεία, στην τεχνολογία, στη βιομηχανία, στην εκπαίδευση. Επιπλέον σε αυτές μπορούμε να προσθέσουμε την «χαμένη» παραγωγικότητα, καινοτομία και άλλα.

Ο βασικότερος όμως παράγοντας που καθορίζει το εύρος των επιπτώσεων και αν θα είναι αρνητικές ή θετικές μεσοπρόθεσμα, είναι ο χρόνος παραμονής των ανθρώπων στη χώρα υποδοχής και η ισχύς των δεσμών τους με τη χώρα αποστολέα (καταγωγής).

Όταν δηλαδή το εξειδικευμένο προσωπικό παραμένει στη χώρα υποδοχής για βραχυπρόθεσμο χρονικό διάστημα και στη συνέχεια επιστρέφει στη χώρα αποστολέα, τότε υπάρχουν πολλαπλά οφέλη. Η γνώση κάποιων εργαλείων ή τεχνικών, η ανταλλαγή ιδεών με άλλες κουλτούρες, οι παραστάσεις και εμπειρίες είναι συνήθως επωφελείς. Σύμφωνα με το παρατηρητήριο του ΟΟΣΑ, το χρονικό διάστημα παραμονής εξαρτάται βασικά από το οικονομικό επίπεδο της χώρας αποστολέα.

Το δεύτερο κομμάτι έχει να κάνει με την ισχύ των δεσμών με τη χώρα καταγωγής. Πολλά είναι τα παραδείγματα ανθρώπων που ενώ ζουν για μεγάλο χρονικό διάστημα στη χώρα υποδοχής έχουν γυρίσει ανταποδοτικά πολλαπλά οφέλη κοινωνικά και οικονομικά στη χώρα καταγωγής τους. Είτε με το σχηματισμό διασποράς σε μια χώρα μεγαλύτερης οικονομικής επιρροής, συμβουλευτικές υπηρεσίες, επέκταση επαγγελματικών δραστηριοτήτων κλπ.

Η Ελληνική πραγματικότητα της δεκαετίας του ‘10

Οι περισσότερες μελέτες που προσπαθούν να καταγράψουν το μέγεθος του brain drain τα τελευταία χρόνια, δείχνουν ότι περίπου 500.000 άνθρωποι έφυγαν από τη χώρα. Οι λόγοι τους οποίους επικαλούνται πέρα από οικονομικοί, είναι η έλλειψη αξιοκρατίας, η διαφθορά, το ακατάλληλο παραγωγικό μοντέλο και το ακατάλληλο πλαίσιο αξιών. 

Όποιος θεωρεί ότι το φαινόμενο σχετίζεται αποκλειστικά με την εύρεση εργασίας, μάλλον πλανάται. Πρόσφατη έρευνα του ΣΕΒ, αναφέρει πως οι μη ικανοποιητικές εργασιακές συνθήκες είναι εξίσου σημαντικός λόγος φυγής. Δηλαδή, τα ωράρια, ο τρόπος εργασίας, το περιβάλλον εργασίας, οι προοπτικές εξέλιξης, η αναγνώριση/επιβράβευση, η συνεχής εκπαίδευση, η εταιρική κουλτούρα, το κλίμα εσωτερικά κ.α.

Οι οικονομικές και κοινωνικές επιπτώσεις φυσικά είναι παραπάνω από εμφανείς. Πολλές φορές έχω ακούσει τα τελευταία χρόνια ότι οι ελληνικές εταιρίες δυσκολεύονται να βρουν ‘ικανά στελέχη’. Υπάρχει έλλειψη ανθρώπων με εξειδικευμένες γνώσεις κι εμπειρία σε μια χώρα που η ανεργία είναι στο 17% με ανοδικές τάσεις λόγω της πανδημίας. Οξύμωρο αν μη τι άλλο, όταν σύμφωνα με το ΙΟΒΕ, η Ελλάδα έχει 190.000 φοιτητές τριτοβάθμιας εκπαίδευσης ετησίως.

Αριθμός φοιτητών στα πανεπιστημιακά ιδρύματα.

Μήπως αυτό δεν ήταν το μόνο brain drain στη μεταπολιτευτική ιστορία μας;

Μια δεύτερη ματιά στους λόγους φυγής εξειδικευμένου δυναμικού όμως, γεννά ένα άλλο ερώτημα. Πριν από την δεκαετία του ’10 τότε που δεν είχαμε στην Ελλάδα το φαινόμενο σε τέτοια έκταση, τα προβλήματα που ωθούν τώρα σε εκούσια μετανάστευση δεν υπήρχαν στη χώρα; Δηλαδή οι συνθήκες εργασίας ήταν ΟΚ; Οι μισθοί; Η αξιοκρατία; Η διαφθορά;

Προσωπική μου εκτίμηση είναι πως οι διαφορές δεν ήταν και πολύ μεγάλες, μόνο οι μισθοί ήταν κάπως υψηλότεροι. Υπήρχε όμως κάτι άλλο, το μυστικό που έκανε τους Έλληνες τον ευρωπαϊκό λαό με τη λιγότερη κινητικότητα. Το Ελληνικό Δημόσιο. Αυτή η εφεύρεση που αποτέλεσε όραμα γενεών για εργαζομένους.

Προ της δεκαετίας του ‘10, το ελληνικό δημόσιο ήταν ο πιο δημοφιλής εργοδότης στη χώρα για έναν νέο πτυχιούχο, σε κάθε του μορφή. Υπουργεία, ΟΤΑ, ΔΕΚΟ, Εκπαίδευση, Σώματα Ασφαλείας, Τράπεζες, Τηλεπικοινωνίες… και ο κατάλογος γίνεται μακρύτερος όσο πηγαίνουμε προς τα πίσω. Ενώ ο μέσος όρος των Ελλήνων εργοδοτών παρέμενε σε κάτω του μετρίου επίπεδα, το «όνειρο» ήταν εκεί, για όποιον δεν μπορούσε να έχει μια δικιά του επιχείρηση.

Είδαμε προηγουμένως ποιες είναι οι επιπτώσεις ενός brain drain, οικονομικές και κοινωνικές. Με εξαίρεση την συνεισφορά στην κατανάλωση, μήπως και αυτό το φαινόμενο ήταν ένα ακόμα brain drain; Μήπως δηλαδή μια γενιά πολλών εκατοντάδων χιλιάδων ανθρώπων, ίσως και περισσότερων, «διέρρευσε» χωρίς να συνεισφέρει τα προσδοκόμενα; Μήπως «θάφτηκε» μέσα σε ένα μη αποτελεσματικό βούρκο αλλά και στην ίδια του την καλοπέραση; Προσωπική μου άποψη είναι πως αυτό είναι το μεγαλύτερο brain drain στην πρόσφατη νέο-ελληνική ιστορία.

Από το brain drain στο brain gain είναι μακρύς ο δρόμος

Το να μετατρέψουμε το υπάρχον brain drain σε brain gain δεν είναι σίγουρα μόνο μια απόφαση ή ένα νομοσχέδιο. Τελευταία έχουμε αρχίσει να ακούμε σε θεωρητικό επίπεδο μια τέτοια συζήτηση. Πιθανότητα θα απαιτηθούν πολλά χρόνια, αν θεωρήσουμε ότι ο στόχος είναι εφικτός. Εύκολα το καταλαβαίνει κανείς αυτό, από το μέγεθος των προς επίλυση προβλημάτων. Είναι οι λόγοι φυγής που αναφέραμε πιο πάνω.

Η δημιουργία θέσεων εργασίας είναι σημαντική έτσι κι αλλιώς για όλες τις κοινωνίες, τα οικονομικά κίνητρα επίσης. Η αντιστροφή πιθανόν θα γίνει με την είσοδο περισσότερων μεγάλων ή φιλόδοξων εταιριών από το εξωτερικό στην αγορά εργασίας. Έτσι θα ανέβει το επίπεδο της ελληνικής αγοράς εργασίας, έτσι θα αυξηθεί και ο ανταγωνισμός των εταιριών για το καλό εξειδικευμένο προσωπικό. Αυτό προϋποθέτει και πολλές άλλες διορθώσεις στη δικαιοσύνη, στην αξιοκρατία, στο φορολογικό/ελεγκτικό μηχανισμό και πολλά άλλα.

Κι αν νομίζετε ότι αυτό θα γίνει μόνο από πολυεθνικές εταιρίες που είναι σαφώς καλοδεχούμενες, επισυνάπτω την παρακάτω εικόνα των ελληνικών startups.

Το ελληνικό  startup οικοσύστημα

Οι περισσότερες έχουν την έδρα τους στο εξωτερικό. Γιατί; είναι μια άλλη κουβέντα. Είναι όμως αποτέλεσμα του brain drain με Έλληνες ιδρυτές, γραφεία κι εργαζόμενους και στην Ελλάδα. Κοιτούν το μέλλον κατάματα με φιλοδοξία και αποτελούν κομμάτι της νέας Ελληνικής διασποράς. Της διασποράς που αποτέλεσε και συνεχίζει να αποτελεί σημαντικό στήριγμα για τη χώρα σε όλους τους τομείς. Εις το επανιδείν. 

Μπορείς να διαβάσεις περισσότερα άρθρα για το Digital Transformation στα χρόνια του κορωνοϊού και το Leadership σε εποχές αβεβαιότητας. Θα σου συστήναμε να ακούσεις και το podcast μας για το «Wellbeing: Ευεξία στις επιχειρήσεις για παραγωγικότητα» με την Κατερίνα Τριβιζά.

Πως σου φάνηκε;
BU+

Πες μας τι σκέφτεσαι 👇

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *